Orgel

Historie

Orgel(s) Ned. Herv. Kerk

 

De orgelgeschiedenis van de Anjumer Ned. Herv. Kerk begint in 1667. Namens de kerkvoogdij ging Take Jelles eens praten met de orgelbouwer Coenraad Bader en deze bleek bereid in Anjum een nieuw orgel te bouwen. Op 2 april van dat jaar werd het volgende contract opgesteld door de orgelbouwer en grietman Schwartzenberg als kerkvoogd, ondertekend en ingeschreven in het kerkboek

1667

"Besteck gemaect op 't orgel inde kercke tot Aengium tusschen sesae Grietman Schwarsenberch ende Monsr. Bardet

ORGELBESTECK

EERSTELIJCK sal worden gelevert ende gemaect een manuaal met een rugpositijf ende twe clavieren met C D E F G A B H C ende so voorts, met twe bequame sleepladen, drie puijsters canalen ende vorder toebehoren. In welcke orgel sal worden gemaect ende gelevert een prestant 8 voet, octaeff 4 voet, quint 3 voet, mixtuir drie off vier piepen sterck, sexquialter inde bas ende d' discant gehalveert, Tremuland ende nachtegael.

Het rugpositijff sal sijn een prestant 4 voet, quintadena 8 voet, octaeff twe voet, tertraria quartana van 't midden inde C te beginnen, d' bovenuijt quint 1 1/2 voet, tremuland.

Dat monsr. Bader sal leveren ende statueren nae 't model aen sijn Gestr. vertoont in presentatie van monsr. Bentinga, organist binnen Leeuwarden, tot sijn costen ende opmaken in eecken holt. Dat d' solder ende colommen tot laste van sijn Gestr. als kerckvoochd Georch Wilco Vrijheer toe Schwartsenberch, Grietman over Oostdongeradeel, Kerckevoochd tot Aengum, bekenne en verclare met monsr. Coradus geaccordeert te sijn, dat hij ten respecte van sijn Orgel sal genieten ende hebben d' een vereeringe van sijn huijsvr. op termijnen nametlijck in meij en gerechte der part bij het halve werck en de d' resterende derde part bij het volmaecte werck boven d' camerhuijr ende 25 corven turff. Ende aanneme ick monsr. Bader 't in conformite van 't besteck te leveren 't selve een jare te noedigen ende behouden tot mijn laste. Ende sal mijn gemaecte werck behoorlijk gekeurt ende opgenomen worden tot kennisse van voors. monsr. Bentinga off van andere bequaeme organisten.

Verbinde voor 't nacomen deses alle mijne goederen geen exempt met submissie van den Hove ende allen gerechte ter eerste instantie. T' oirconde onse handtschr. met D' handt van de vors. monsr. Bentinga.

Actum Aengum den 2e aprilis 1667."

G. Wilco F. Heer toe Schartzenberg

Jan Bentingh organist 1667

Conradus Bader

 

HOOFDWERK

Prestant 8'

Octaaf 4'

Quint 3'

Mixtuur 3 - 4 st.

Cimbel 2 st.

Sexquialter

Tremulant

Nachtegaal

RUGPOSITIEF:

Quintadena 8'

Prestant 4'

Octaaf 2'

. Tertraria quartana disc.

Quint 1 1/2

Tremulant

Verder: Twee sleepladen en drie blaasbalgen

Omvang manuaal: C-c''' (kort octaaf)

Omvang pedaal : C-c

 

Het orgel werd geplaatst op een nieuw gebouwde galerij die rustte op vier houten kolommen. De eikenhouten orgelkas werd gemaakt door Jacob Cornelis en kwam in november 1667 gereed.

Helaas heeft Coenraad Bader zijn orgel niet kunnen afmaken. Na een ernstige ziekte kwam hij in december 1667 te overlijden en werd begraven onder zijn in aanbouw zijnde orgel. Op de nog aanwezige grafsteen staat te lezen:

"Anno 1667 den 12 december sterf de Eersame Mr. Orgelmaker Coenraad Baarder out omtrent 42 jaren, ende leit hier onder sijn nieu Aangevangen Orgel begraven."

Het werk werd voortgezet door de, in Berlikum wonende, orgelbouwer Harmen Jans. Dit gebeurde geheel volgens het reeds opgemaakte bestek en contract. Het aanvullende contract, gedateerd 1 februari 1668, luidde:

"Mr. Harmen Jans wonende tot Belckum verclaere met d' Heere Grietman Schwartsenberch kerckvooghd tot Aengum geaccordeert te sijn aengaende 't opmacken van t' orgel bij W. Bader onvolmaect door d' doot naegelaten in voegen dat ick het selvige volgens vorige besteck ende gemaecte contract voortaen sal voltrecken ende opmaeken, d' materialen daartie gebruijcken, d' kistmaker ende handtijckenwerker voortaen betaelen, d' leuninge voor 't orgel eeckenholt eickmakerswerck ende d' becleedinge off schut neffens de puijsters tot sijn laste hebben, als mede d' gordijnen voor 't orgel nae ordre van de heer Kerckvooghd leveren ende voorts alles hoeden ende dragen van ijserwerck ende anders wat daartoe in d' kast ende anders behoort voor gelijcke twee duijsent vijff hondert car. gld. onder reductie van duijsent drie ende dartich car. gld., 7 strs. bij W. Bader ontfangen. Des sullen geven aan W. Baders wesen vrou vijftich car. gld. Dit alles in conformite so van de termijnen als opneminge volgens conditien in vorig contract bedongen. T' oirconde mijn handtschr. den 1 Febr. 1668. De post sal in plaets van sleep een springlade gemaect worden so sulcx wort begeert dat sal worden gemaect.

Op 17 augustus 1669 was het nieuwe instrument gereed voor de keuring. Dit geschiedde door twee stadsorganisten uit Leeuwarden met een Dokkumer collega. Zij ontvingen hiervoor respectievelijk 3 en 2 ducatons.

Als organist werd de schoolmeester Joucke Broeckema benoemd terwijl Foppe Harmens als "puistertrapper" werd aangesteld.

Toen kwam voor Anjum het "Rampjaar 1681". Door een plaatselijke windhoos stortte te toren in waarbij ook het orgel, amper 12 jaar oud, werd vernield. De herstelwerkzaamheden aan de kerk werden in 1684 aanbesteed. Voor de wederopbouw van het orgel schonk Wilco van Holdinga, baron toe Schwartzenberg ƒ 500,--. Deze herbouw werd uitgevoerd door eveneens Harmen Jans en was in 1686 gereed.

In 1721 treffen we de orgelmaker Johannes Radeker aan. In 1725 voorzag hij het orgel van een nieuwe lade waarop een nieuwe Trompet 8' kwam te staan. Verder is het onderhoud in handen geweest van Jan Fransen Formsma uit Zweins en Michaël Schwartsburg uit Leeuwarden.

In 1749 werd het orgel voorzien van een nieuw pedaal. Dit gebeurde door de bekende orgelbouwer Albertus Anthony Hinsch uit Groningen. In de oude kerkrekeningen werd e.e.a. als volgt omschreven:

"1749 Den 22sten Decembr. aan Monsr. A.A. Hinsch. betaald wegens het vermaken en verbeteren van het orgel in de kerk met nog vijf goudene ducaten ter waarde van ses en twintig Car. gl. en vijf strs. tot verteringe voor datgene dat hi boven het bestek van het orgel gemaakt heeft, namelijk een Floit 2 voet met een nieuw pedaal aangehegt, waardoor het orgel nog veel verbeterd is."

Het onderhoud berustte vervolgens bij Frans Caspar Schnitger, Geert Pieters Dik en Willem Hardorff.

In 1872 bleek het Bader-orgel "op" te zijn en de kerkvoogden besloten tot de aanschaf van een nieuw instrument. Het oude orgel werd te koop aangeboden in de Leeuwarder Courant van 7 juli. Waarschijnlijk is er geen koper komen opdagen want op 27 februari 1874 werd opnieuw een advertentie geplaatst. Nu met meer succes want het Bader-orgel werd verkocht aan de Geref. Kerk te Lioessens. Later was het Rugwerk terug te vinden in de Geref. A Kerk te Kollum. In 1905 werd het overgebracht naar Kollumerpomp en vandaar naar de zolder van een boerderij. Tenslotte belandde dit gedeelte van het oude Anjumer orgel in de Chr. Geref. Kerk te Sneek, waar het bij de kerkbrand van 13 november 1966 werd verwoest.

Het nieuwe orgel werd in 1874/75 gebouwd door de orgelmaker van Dam en Zn. uit Leeuwarden en staat op de huidige dag in de Anjumer kerk. Een koperen plaat, aangebracht boven de klavieren, vermeldt het feit van de inwijding en de eerste bespeling in de volgende woorden:

 

Dit orgel, vervaardigd door de H.H. L. van Dam en Zonen, Orgelmakers te Leeuwarden, is den 16e Februari 1875 kerkelijk ingewijd onder de leiding van Ds. H.A. Leenmans, predikant de Anjum, en bespeeld door J. Roorda Jr. Organist en Secretaris der Kerkvoogdij te Anjum. Door toedoen der Kerkvoogden E. IJ. Botma, adm., A.D. Beintema, pres. en P.D. Dijkstra dient deze plaat tot eene gedachtenis der Gemelde inwijding en bespeling."

 

Tenslotte de dispositie van het huidige orgel

HOOFDWERK:

Bourdon 16'

Prestant 8'

Holpijp 8'

Viola 8'

Roerfluit 4'

Quintprestant 3'

Oktaaf 2'

Cornet 3 st.

Trompet 8'

 

BOVENWERK:

Salicionaal 8'

Viola da Gamba 8'

Roerfluit 8'

Salicet 4'

Fluit trav. 4'

Woudfluit 2'

Klarinet 8'

Musette (loze reg.knop)

Tremulant

 

PEDAAL:

Subbas 16'

Oktaaf 8'

Gedekt 8'

Oktaaf 4'

Bazuin 16'

 

 

Afsluiting onderklavier

Afsluiting bovenklavier

Afsluiting pedaal

Klavierkoppel

Pedaalkoppel

Ventiel

(Klaviatuur links opzij)